De valkuil van schuld

Gehandicapt door toedoen van een ander

Het gebeurt dagelijks: mensen raken gehandicapt en moeten revalideren door de schuld van een ander. Door een vreselijke fout of door kwade opzet is hun leven voorgoed veranderd. Het is moeilijk om daarmee in het reine te komen.

Schuld is een ingewikkeld fenomeen, legt Margaretha van Eeden uit. Als gedragsdeskundige bij revalidatiecentrum Reade in Amsterdam begeleidt ze mensen bij het verwerken van wat hen is overkomen. "Schuldgevoel komt bijna in ieder verwerkingsproces voor. Wanneer iets ergs is gebeurd met een geliefde, of met henzelf, voelen mensen zich daar algauw schuldig over.

Het is het gevoel van: had ik maar. Ik zie het als afweer; door het voelen van schuld hoef je niet de diepte van je verdriet en machteloosheid te voelen. Maar schuldgevoel is ook moeilijk te verdragen en daarom projecteren mensen die schuld vaak op een ander. Als die nou dit of dat had gedaan, was het allemaal anders gelopen.

Wanneer er dan werkelijk sprake is van schuld – door toedoen van een ander is iemand gehandicapt geraakt – kunnen mensen daarin blijven hangen. Ze kunnen weg blijven bij hun eigen gevoel door te zeggen: "Jij hebt het gedaan." En daar dan hun emoties op te richten."

Sorry
Wat het ook zo ingewikkeld maakt, is dat de schuldvraag vaak moeilijk is te beantwoorden. In hoeverre kun je de dokter het misgaan van die medische procedure verwijten, of de bestuurder dat ongeluk?

Het heeft veel invloed als de schuldvraag meespeelt, vertelt Van Eeden. "Als je gehandicapt raakt, is dat moeilijk om te verwerken. Gebeurt het door verwijtbaar gedrag van een ander, dan kan het nog moeilijker zijn. En nóg moeilijker is het als die persoon vervolgens geen verantwoordelijkheid neemt en geen berouw toont. Dat is pure pijn.

We hebben als mensen een basisgevoel voor rechtvaardigheid: er moeten consequenties vastzitten aan verkeerd gedrag. Zolang iemand niet boet voor wat hij heeft gedaan, klopt er iets niet. Je kunt het dan niet afronden en verder gaan met je leven. Ik heb talloze mensen in mijn kamer gehad die zich slachtoffer voelen van een medische fout. En allemaal zeiden ze: "Als de dokter alleen maar sorry had gezegd.""

De omgeving maakt het er vaak niet beter op, door er nog een schep bovenop te doen: "Stel, het kind van vrienden is aangereden door een dronken chauffeur. Hoe reageer je dan? Vanuit machteloosheid en goede bedoelingen kunnen mensen gigantisch in de emoties schieten en dat is begrijpelijk, maar niet helpend voor de direct betrokkene.

Die heeft eerder kalmering en troost nodig, en kan de heftige emoties van de omgeving er eigenlijk niet bij hebben. Emoties zijn uitputtend en ze creëren vaak ook ruis: verhinderen contact met het onderliggende niveau waar de verwerking plaatsvindt."

De gedragsdeskundige noemt het een valkuil: dat mensen zich vastbijten in de schuldkwestie en niet verder komen met verwerken en met het opnieuw invullen van hun leven.

Maar het bezig zijn met de schuldvraag is ook iets natuurlijks en kan zeker een functie hebben. "Neem bijvoorbeeld een stoere man: verdriet kan voor hem een lastig gegeven zijn, hij wil daar niet aan. Kwaadheid over de schuld van een ander is dan veel gemakkelijker.

Niet iedereen heeft de instrumenten in huis om soepel om te gaan met een zó moeilijk verwerkingsproces. Als je je met recht en reden kunt vastklampen aan een externe oorzaak, kan dat je weghouden van een voor jou gevaarlijk terrein.

Verwerken is een puur persoonlijk proces: zet twee mensen in dezelfde situatie en ze reageren compleet anders. Je kunt niet zeggen dat het een goed is en het ander slecht.

Ook iemand die in een slachtofferrol blijft zitten, kan daar winst uit halen. En iemand die goed is in verdringen, kan daar profijt van hebben."

Maar uiteindelijk lopen veel mensen toch vast als ze de schuldkwestie niet los kunnen laten en als er te veel onuitgesproken en onverwerkt blijft. "Dan zien we ze na jaren nog wel eens depressief terug."

Thuiskomen
Het revalidatiecentrum kan mensen zo goed mogelijk psychologisch begeleiden. "Inzicht geven in het proces dat ze doormaken en met ze kijken over welke instrumenten ze beschikken en hoe ze die willen gebruiken. Ze ondersteunen bij het omgaan met de schuldvraag.

In de begeleiding spelen alle professionals een rol, niet alleen de psycholoog of maatschappelijk werker. Vaak hebben professionals moeite met het thema schuld. Ze reageren vanuit emotie, zeggen "dat kan ik me voorstellen" als iemand vertelt dat hij een juridische procedure aanspant.

Maar je ondersteunt als professional beter wanneer je bijvoorbeeld zegt "dat moet moeilijk voor u zijn". Dan laat je het bij de persoon om wie het gaat en krijg je een ander gesprek. Uiteindelijk hoop je toch dat mensen het kunnen opbrengen om het los te laten, om ondanks de verleiding om dat níet te doen de schuldkwestie te laten rusten.

Sommige mensen doen dat verbazingwekkend soepel, anderen bereiken dat punt nooit, weer anderen na een lange tijd. En als dat gebeurt, zie je ze toch thuiskomen. Er komt dan een andere man of vrouw tevoorschijn, die zegt: "Dit is waar ik sta, van hieruit ga ik verder.""

 Jan: ‘Hoe het komt, komt het’ - Zeventien jaar was hij toen het gebeurde: door een ongeluk raakte Jan vanaf zijn nek vrijwel volledig verlamd.

Met de schuldvraag heeft hij zich nooit beziggehouden: "Officieel was het ongeluk mijn schuld: ik kwam van rechts op mijn brommer. Was het een half jaar later gebeurd, dan was het officieel de schuld geweest van de vrachtwagenchauffeur die me aanreed.

Maar wat heeft het voor zin om daarover na te denken? Het was een ongeluk: de naam zegt het al. Niemand heeft het gepland en niemand wilde dat het gebeurde."

"In het revalidatiecentrum was ook een vrouw die was neergestoken door haar ex-man. Zij was steeds bezig met hoe verschrikkelijk het was wat haar was
aangedaan. Ze kon ook alleen maar denken aan wat ze allemaal niet meer kon, maar daarmee maak je jezelf diep ongelukkig. Het is moeilijk om te zeggen hoe ik in zo’n situatie had gereageerd. Als iemand je opzettelijk kwaad doet, is het denk ik wel lastiger. Dan is je onrecht aangedaan en dat is een vreselijk gevoel.

Toch blijft ook dan uiteindelijk het verhaal hetzelfde: je kan er wel in blijven hangen, maar daar heb je alleen jezelf mee. Hoe het komt, komt het, het resultaat blijft hetzelfde. Dit is het gewoon, hier moet je mee verder."

"Wat mij erg heeft geholpen, is dat ik goed ben opgevangen door mijn familie en vrienden. Zij hebben me er echt doorheen gesleept. Ik zeg niet dat het leuk is om een dwarslaesie te hebben, maar ik heb een prima leven. Tegen anderen die zoiets meemaken zou ik zeggen: probeer er overheen te stappen, kijk naar wat je nog wél kan en haal eruit wat erin zit."

Bron:
Revalidatie Magazine nr. 3 2011
"Aandacht voor mantelzorgers"

Bekijk alle Revalidatie Magazines