Nieuws

‘Wie veel zit moet anders eten’

16 september 2016

Rolstoel gebonden? 'Wie veel zit moet anders eten': Annemarie Postma over gezond eten bij een zittend (sedentair) leven.
Lees meer in Revalidatie Magazine (RM)

Annemarie Postma: 'Wie veel zit moet anders eten', over gezond eten bij een rolstoel gebonden leven - Revalidatie Magazine (RM) nr. 3 2016

Het risico op hart- en vaatziekten, diabetes en andere complicaties is voor mensen in een rolstoel veel hoger dan normaal. In haar nieuwste boek The Sitting Chef benadrukt publicist en spreker Annemarie Postma - zelf rolstoelgebonden - dat niet alleen beweging, maar ook de juiste voeding van levensbelang is als preventie.
 
Onderzoek wijst uit dat lang zitten de kans op vroegtijdig overlijden vergroot met 40 tot 60 procent, waarschuwt Annemarie Postma in haar nieuwe boek The Sitting Chef. ‘Uiterst relevante kennis voor mensen in een rolstoel, maar niet alleen voor die groep. Heel Nederland is gevangen in een zitcultuur, en die zitcultuur is funest.’ 
Sedentair gedrag - te veel zitten en liggen - is iets anders dan inactiviteit. ‘Je kunt elke avond sporten en overdag toch te veel zitten; je kunt als rolstoeler tennissen of handbiken en tóch je benen niet bewegen. Sedentair gedrag is apart gedrag met geheel eigen gezondheidsrisico’s. Dat komt voornamelijk doordat je je grootste spiergroep, de benen, niet beweegt. Daardoor vermindert je stofwisseling drastisch en stijgt na maaltijden je bloedsuikerspiegel tot grote hoogten. Bij wie veel zit blijft die bloedsuikerspiegel pieken met alle schadelijke gevolgen van dien. Denk bijvoorbeeld aan vaatbeschadigingen en insulineresistentie, en op termijn aan diabetes, visusklachten of een hogere kans op dementie. Veel zitten heeft ook een groot effect op je geestelijk welzijn. Met de juiste, op de sedentaire leefstijl afgestemde voeding zijn deze effecten te voorkomen en bestrijden.’
 
Voedingsadvies
In haar nieuwe boek introduceert Postma als eerste een voedingsmodel dat is gericht op een sedentaire leefstijl. Zelf zit ze sinds haar twaalfde jaar - ze is nu 47 - door een incomplete dwarslaesie in een rolstoel. Als ‘zit-veteraan’ zocht ze voedingsadvies, maar vond nergens richtlijnen voor mensen in haar positie. ‘Omdat daar geen aandacht voor bestond, ben ik er zelf langdurig en diepgaand studie van gaan maken. Voor dit boek heb ik geput uit meer dan driehonderd wetenschappelijke studies. Zittend leven vraagt écht om opperste alertheid en om specifieke voedingskennis, discipline en bewuste keuzes die ondersteunen in plaats van extra belasten. Het zitten zelf is al zwaar genoeg voor je lijf én wat je erin stopt moet er ook weer uit. Dat is bij veel dwarslaesiepatiënten een groot probleem.’
 
Suiker
Een eerder boek van haar hand, Het lichaam is perfect, kwam voort uit vragen van vrienden die wilden weten hoe ze in die rolstoel toch zo slank en energiek bleef. Postma, ook voormalig fotomodel, schrapte de enkelvoudige koolhydraten - koolhydraten met een hoge zogeheten glycemische index, zoals geraffineerde suikers en granen - uit haar bestaan, net als onder meer tarwe, zetmeelrijke en suikerrijke producten en zuivel. ‘Deze voedingsmiddelen worden door je zittende lichaam, dat niks met deze hoeveelheid energie kan, omgezet in vet, ze verhogen de bloedsuikerspiegel en de triglyceridenwaarden, wat bijdraagt aan hart- en vaatziekten. Ze verhogen ook het risico op bloedklonters en trombose.’ In The Sitting Chef gaat ze dieper in op het verband tussen voeding en lichaamsbelasting, en op de vraag welke eetmethode het zittende lichaam juist zou kunnen helpen.
 
Sit-Smart-methode
Een belangrijke pijler in The Sitting Chef is de ‘Sit-Smart’-voedingsmethode, tevens basis van Postma’s adviezen aan restaurants, zorgcentra en ook revalidatiecentra. ‘In de ruim 36 jaar dat ik in een rolstoel zit, miste ik in de revalidatiesector aandacht voor voeding bij een sedentaire leefstijl. Tijdens mijn eigen revalidatie en alle jaren erna ben ik niet één behandelaar tegengekomen die tegen de gevaren van veel zitten waarschuwde. Gelukkig begint de medische sector die gevaren steeds meer te zien, maar er wordt nog nauwelijks nagedacht over de rol die voeding kan spelen. Er is bij veel instellingen nog geen specialistische kennis aanwezig over juiste voedingskeuzes bij sedentair gedrag.’
 
Landelijke campagne
De Sit-Smart-methode zal ook deel uitmaken van Fit for Life, een landelijke campagne van het bedrijf Coloplast die binnenkort van start gaat. ‘Van organisaties die de Sit-Smart-methode willen invoeren vragen we om een duidelijk voedingsbeleid. We hebben een team van door mij getrainde voedingsdeskundigen, sedentair experts en organisatieadviseurs dat kan ondersteunen. De campagne begint met een voorlichtingsserie op internet, met informatie, kookvoorbeelden en leefstijlcoaching. Verder is er een ‘train-de-trainer’-traject, dat onder andere is gericht op revalidatieartsen, diëtisten, verplegend personeel en revalidanten. We willen met deze campagne informeren en inspireren. Zodat mensen die noodgedwongen een sedentaire leefstijl hebben op een vitale en gezonde manier ouder kunnen worden.’
 
Voedingsuitgangspunten van The Sitting Chef
 
In The Sitting Chef legt Annemarie Postma onder meer uit waarom het drastisch beperken van dierlijke eiwitten zo belangrijk is, wat natuurlijke bloedverdunners zijn of welke voedingsstoffen het bloed juist verdikken en waarom eiwitrijke diëten voor mensen die zitten zo funest zijn. Ook legt ze uit waarom je als zittend mens de inname van vooral donkere bladgroenten – zoals boerenkool, snijbiet, postelein en spinazie - moet verhogen en de inname van fruit juist moet beperken. ‘Het is belangrijk dat mensen weten waaróm dit van belang is. Dat het drinken van veel water cruciaal is voor je zittende lijf; dat het nodig is om de overmaat op te heffen. Mijn methode is vooral ook een anti-aging-methode, omdat hij erop is gericht om laaggradige chronische ontstekingen van de vaatwanden te voorkomen en tegen te gaan. Mensen met een lichamelijke beperking lijden, zoals is aangetoond, eerder en veel heviger onder de gevolgen van ouder worden. Zitten is namelijk topsport en veel mensen zijn rond hun veertigste jaar al versleten. Met de juiste voeding kunnen we ons lichaam helpen.’
 
We verloten twee exemplaren van The Sitting Chef! Wilt u meeloten? Kijk op Facebook.

‘Bewustwording groeit in de revalidatiecentra’
 
Rogier Broeksteeg, fysiotherapeut bij Rijndam Revalidatie, is blij met de focus op voeding in het boek van Annemarie Postma. Hij was zelf in 2012 auteur van Hoe blijf je fit met een dwarslaesie, een naslagwerk dat nog steeds verkrijgbaar is, ook via Dwarslaesie Organisatie Nederland. Dit boek wijst eveneens op de fysiologische gevolgen van een zittend bestaan, en de voortvloeiende gezondheidsrisico’s, met het voedings- en activiteitenpatroon als pijlers. ‘Maar specifiek aandacht voor voeding is terecht en goed. Voorbeeldgerechten en adviezen voor mensen die noodgedwongen een meer sedentaire leefstijl hebben dan de lopende populatie, zijn een toegevoegde waarde.’
 
Verandering
‘Annemarie Postma heeft gelijk als ze zegt dat het binnen de revalidatie met de voedingsaanpak nog niet altijd is wat het moet zijn,’ zegt de fysiotherapeut. ‘Maar er is wel degelijk stapsgewijs verandering gaande, de bewustwording groeit. Eerst lag de focus bijvoorbeeld op het tegengaan van ondergewicht van mensen die net een dwarslaesie hebben. Maar hun gewicht stijgt daarna vaak, zeventig procent wordt te zwaar. Dus nu richten we ons meer op preventie van overgewicht, ook door gezonde voeding.’
 
Goed meten
Naar de juiste voedingssamenstelling is het nog zoeken, zegt Broeksteeg. ‘Wel is in beeld dat mensen met een dwarslaesie 15 tot 27 procent minder energie verbruiken en dus minder calorieën nodig hebben.’ Hij beveelt dringend aan de veranderende lichaamssamenstelling - verhouding spier- en vetmassa - goed te meten, want er is niet één standaard aanpak voor iedereen. ‘De apparatuur voor die meting is duur, maar noodzakelijk. Want een patiënt met bijvoorbeeld spasmen, of met een bepaald medicijngebruik, kan een andere hoeveelheid calorieën nodig hebben. Ook is nog niet alles bekend over bijvoorbeeld de benodigde hoeveelheid extra eiwitten bij tegengaan van decubitus. De revalidatie heeft meer wetenschappelijk bewijs nodig over het effect van bepaalde voedingsstoffen op het zittend bestaan.’ Zijn revalidatiecentrum hanteert als voedingsbasis de vernieuwde schijf-van-vijf-richtlijn Gezonde Voeding  van de Gezondheidsraad, omdat dat op dit moment de officiële richtlijn is. ‘Maar we staan altijd open voor nieuwe inzichten. We willen als organisatie blijven leren, en we willen onze revalidanten ook op dit vlak zo goed mogelijk begeleiden.’
 
Totaalaanpak
Rijndam wil gezondere voeding aanbieden tijdens de revalidatie, en ziet dit als onderdeel van een totaalaanpak. ‘Waarbij ook coaching van groot belang is. Mensen hebben begeleiding nodig bij het veranderen van hun leefstijl. Actiever bewegen in een rolstoel, anders eten, dat doe je niet zomaar even.’ Het revalidatiecentrum houdt nu een pilot met coaching, die onder meer bestaat uit een fitheidtest, bewegingsadvies en standaard betrokkenheid van een diëtist. ‘Coaching is zeker een half jaar nodig. Dit kan daarna bijvoorbeeld worden aangevuld met maandelijkse vervolgafspraken, of e-health.’

Samen met het ErasmusMC en het Centrum Gezond Gewicht heeft Rijndam voorts kennis gebundeld in een revalidatiemodule over gezonde leefstijl. Die is binnenkort rond. Broeksteeg denkt aan daaraan gekoppelde cursussen en studiedagen, die dan net zoals de module ook aangeboden zouden kunnen worden aan collega-revalidatiecentra. ‘Iedereen zoekt nog naar nadere invulling van het voedingsthema, en brede samenwerking zou goed zijn. Binnen de revalidatie zijn we hiermee nog in een beginstadium.’
 
DwarslaesieWiki
Samen met Dwarslaesie Organisatie Nederland gaat het kenniscentrum van De Hoogstraat Revalidatie een DwarslaesieWiki samenstellen. Subsidie komt van ZonMw. ‘Om mensen met een dwarslaesie en hun familie betrouwbare en consistente informatie te bieden op internet’, zegt Marcel Post, als hoogleraar gespecialiseerd in dwarslaesie.
Thema’s zijn onder meer medische risico’s en het voorkomen van en omgaan met lichamelijke ongemakken bij dwarslaesie. Voor het voedingsblok wordt samengewerkt met de Universiteit van Wageningen. Een student zal worden aangetrokken voor literatuuronderzoek. De hoogleraar bevestigt: ‘Want dat tekort aan informatie is er wel binnen de revalidatie en van meer kanten is om onderzoek gevraagd. We merken zelf dat in de centra diëtisten vooral bezig zijn met - het voorkomen van – ondervoeding, maar minder kennis hebben van wat een goed voedingspatroon is voor het leven in een rolstoel. Dan verandert je stofwisseling en heb je minder calorieën nodig dan vroeger, en is het dus extra van belang dat je verstandig eet. Voeding kan bijvoorbeeld ook helpen om darmproblemen te voorkomen. Maar echte kennis over de juiste voeding voor dwarslaesiepatiënten is er in ons land niet. Vooralsnog lijkt het mij voor mensen in een rolstoel nuttig om de algemene voedingsadviezen te volgen zoals de vernieuwde Schijf van Vijf, en alles met mate. En zoveel als mogelijk is te bewegen. Dat is natuurlijk ook lastiger als je te zwaar bent.’

Ook Marcel Post bepleit systematische begeleiding op langere termijn. Over nieuwe modules zegt de hoogleraar dwarslaesie dat die eerst moeten worden geëvalueerd voordat ze landelijk kunnen worden uitgerold. ‘Maar het is natuurlijk heel goed als deze discussie bijdraagt aan een grotere bewustwording over voeding, en dat daar alom beter op wordt gelet.’
 
Auteur: Alice Broeksma
 
Bron: Revalidatie Magazine (RM) nr. 3 2016