Uit de praktijk

Aan de hand van het PLISSIT-model wordt geschetst hoe in drie revalidatiecentra seksuele gezondheid als aandachtsgebied wordt aangepakt.

Auteurs
M.C. (RIET) PIETERS
Arts-seksuoloog NVVS, Heliomare Revalidatie, Wijk aan Zee

Y. (YVONNE) KIEVIT
GZ-psycholoog-seksuoloog NVVS, MRC Aardenburg, Doorn

R. (RACHEL) RIETVELD-TAKS
Maatschappelijk werker met post-HBO opleiding seksuologie, Rijndam Revalidatie, locatie Capelle aan den IJssel

Seksuele gezondheid is een belangrijk aspect van kwaliteit van leven. De WHO-definitie omschrijft het als ‘[…] een toestand van lichamelijk, emotioneel, mentaal en sociaal welzijn met betrekking tot seksualiteit; het is niet louter de afwezigheid van ziekte, disfunctie of gebrek’.¹

Seksuele gezondheid bevorderen kan bestaan uit preventie tot en met het inzetten van relevante interventies wanneer zich problemen voordoen. Binnen de revalidatiezorg kan je het omschrijven als: de patiënt helpen om diens lijf opnieuw te leren uitvinden om (seksueel) plezierige ervaringen op te kunnen doen. Een multidisciplinair team is een ideale vorm om de diverse biopsychosociale aspecten waaruit seksuele gezondheid altijd bestaat op te pakken.²

Het PLISSIT-model is een veelgebruikt stepped care model dat inzichtelijk maakt hoe je seksuologische zorg kunt organiseren. Deze vier stappen vormen het acroniem: Permission, Limited Information, Specific Suggestions en Intensive Therapy. Interventies worden onderscheiden van eenvoudig (door alle disciplines uit te voeren) naar complex (voorbehouden aan specialisten). De trechtervorm symboliseert de preventieve werking die je ermee kunt realiseren: curatieve zorg is als het goed is maar beperkt nodig naarmate je de bovenste lagen beter realiseert.

Het PLISSIT-model verankert structurele en proactieve multidisciplinaire aandacht voor seksuele gezondheid. Je kunt het gebruiken als organiserend model in je team of instelling (wie doet wat wanneer), maar ook als gefaseerd gespreksmodel (wanneer doe ik wat). Het wordt in een aantal richtlijnen geadviseerd.³

Hoe pakken we dat aan in de Revalidatiecentra Heliomare, Militair Revalidatie Centrum Aardenburg en Rijndam?

Heliomare

Sinds 2007 heeft Heliomare een arts-seksuoloog NVVS in huis voor de zorg aan klinische en poliklinische patiënten, zowel jongeren als volwassenen. Deze vindt plaats in de vorm van individuele of partnerrelatie gesprekken, waarbij aansluiting wordt gezocht bij de doelen in het lopende behandeltraject. Naast seksuologische revalidatie gaat het bij jongeren en adolescenten met aangeboren beperkingen vaak om seksuologische validatie: het begeleiden van gestagneerde sociaal-seksuele ontwikkeling. Bij complexe bekkenklachten (door bijvoorbeeld dwarslaesie, Niet-Aaangeboren Hersenletsel, Multiple Sclerose, chronische pijn) die integrale aandacht behoeven wordt het BekkenRevalidatieTeam ingezet. Daarin werken seksuoloog, bekkenfysiotherapeut, continentieverpleegkundige en revalidatiearts met elkaar samen.

Vanuit deze beide vormen van I(ntensive)T(herapy) zijn gaandeweg de andere lagen van het PLISSIT-model ingevuld. Middels scholing van verpleging, artsen en overige zorgverleners werd een teamgerichte aanpak opgezet, eerst met het dwarslaesieteam. Door de Coronapandemie kwam dit tot stilstand. Seksuele gezondheid bleef echter instellingsbreed onderdeel van het zorgaanbod van Heliomare. Sinds voorjaar 2023 staat het als apart aandachtsgebied vermeld in de informatiefolder en op de website.⁴ Om dit waar te kunnen maken is een integrale aanpak nodig. Deze kreeg een enorme impuls met het initiatief vanuit de verpleging om op alle afdelingen een aandachtsvelder Seksuele Gezondheid (VP-SG) aan te stellen. Daarmee werd gehoor gegeven aan aanbevelingen uit de Richtlijn ‘Veranderde seksuele gezondheid’ van de V&VN³ die in februari 2022 is uitgebracht: proactief veranderingen op het gebied van seksuele gezondheid signaleren, bespreken en zo nodig interveniëren of doorverwijzen. De VP-SG’s volgden een seksuologische cursus⁵ en worden intern geschoold in de revalidatieseksuologie door de seksuoloog. De kwaliteitsverpleegkundige organiseert zeswekelijks overleg om beroeps- en beleidsmatig te ondersteunen en de rolomschrijving verder te ontwikkelen.⁶. Inmiddels hebben de VP-SG’s zelf een korte scholing gegeven aan hun collega-verpleegkundigen als onderdeel van het jaarlijkse interne scholingstraject. Met als concreet doel dat elke eerstverantwoordelijke verpleegkundige het onderwerp seksuele gezondheid proactief ter sprake kan brengen, bijvoorbeeld tijdens de weekendevaluatie. De VP-SG’s zijn aanspreekpunt voor de patiënt en coachen hun eigen verpleegkundigenteam in het ontwikkelen van kennis en vaardigheden en het bevorderen van seksualiteitsbewuste bejegening. Ieder kan zo haar rol op een eigen manier ontwikkelen. Elk team heeft bovendien een eigen methodiek die samenhangt met aandachtsgebied en werkcultuur. In onderlinge samenspraak wordt het PLISSIT-model per multidisciplinair team verder ingevuld zodat er samenhang ontstaat in de seksuele gezondheidszorg: wie doet wat wanneer? Waar en hoe rapporteren we in het elektronisch dossier? Een proces dat nog in volle gang is. Door afspraken vast te leggen wordt seksuele gezondheidszorg geborgd in het beleid van Heliomare.

‘Seksuele gezondheid
bevorderen is teamwork’

MRC Aardenburg

In het Militair Revalidatie Centrum (MRC) Aardenburg in Doorn is het anders georganiseerd. Het MRC is het behandel- en expertisecentrum van Defensie op het gebied van revalidatiezorg, arbeidsrevalidatie en orthopedische hulpmiddelen, en levert poliklinische en klinische revalidatiezorg aan volwassenen, zowel militairen als burgers. Voor militairen is het doel weer operationeel inzetbaar worden, en voor iedere patiënt is het doel weer maximaal kunnen deelnemen aan de maatschappij. Fit for life is dan ook het motto. En daar hoort seksueel fit ook bij, indien dit onderdeel is van de hulpvraag.

In het MRC maakt de seksuoloog onderdeel uit van het multidisciplinaire team. Seksuologische zorg wordt geboden door een psycholoog-seksuoloog NVVS, in samenwerking met een (bekken)fysiotherapeut en een ergotherapeut met seksuele gezondheid als aandachtsgebied.

De meeste klinische patiënten worden gezien voor een kennismaking, om te kijken of er een hulpvraag is op het vlak van seksuele gezondheid. Dit is vastgelegd in specifieke zorgprogramma’s, en kan onderdeel zijn van een zorg-op-maat programma. Poliklinische patiënten worden meestal verwezen op indicatie. Soms vraagt een patiënt zelf om een verwijzing; de optie wordt in elk geval benoemd tijdens de intake bij het centrum. Echter het thema kan ook tijdens therapie zijdelings of meer expliciet ter sprake komen. Conform het PLISSIT-model kan het onderwerp seksualiteit door alle disciplines worden besproken (Permission). Middels interne scholing en intervisie wordt hier aandacht aan besteed. De volgende stappen in dit model zijn op dit moment vooral belegd bij de seksuoloog en de bekkenfysiotherapeut.

In het MRC wordt seksuologische begeleiding geboden zowel aan de civiele als militaire doelgroep. De begeleiding richt zich op de impact van de beperkingen op het lichamelijk en mentaal functioneren, seksuele functiestoornissen en het (seksueel) zelf- en lichaamsbeeld. Daarnaast komen thema’s rond intimiteit en relaties aan bod. Gezien de specifieke werksetting van militairen en de impact van het werk op de thuissituatie (door uitzendingen, oefeningen en veel van huis zijn) spelen deze thema’s een belangrijke rol bij het weer inzetbaar maken van deze doelgroep. Een eventuele partner wordt dan ook zoveel mogelijk betrokken bij het seksuologisch revalidatietraject. Naast de multidisciplinaire samenwerking binnen het revalidatiecentrum, is er ook contact met andere onderdelen van de krijgsmacht, waaronder het Centraal Militair Hospitaal (CMH) en de militaire GGZ (MGGZ). Seksuele gezondheid is een thema waar alle hulpverleners gezamenlijk zorg voor dragen.

Rijndam

In Rijndam is er een ‘werkgroep seks’ opgezet die bestaat uit zorgverleners vanuit de volwassen- en de kinderrevalidatie om het thema seksuele gezondheid meer op de kaart te zetten. In de behandeltrajecten richten we ons op wat belangrijk is voor de patiënt en helpen daarbij het hoogst haalbare te bereiken. Seksuele gezondheid is een wezenlijk onderdeel van kwaliteit van leven. Vanuit de werkgroep is gestart met het ontwikkelen van verschillende interventies voor collega’s: artsen, behandelaren en verpleging. Met als doel dat alle zorgverleners in Rijndam een vanzelfsprekende aandacht hebben voor de letter P(ermission) en het onderwerp integreren in de behandeling. Als eerste is een infographic ontwikkeld (figuur 2a en 2b). Dat is een kaartje dat op het bureau gezet kan worden met aandachtspunten die houvast kunnen bieden. Er werd vervolgens een e-learning ontwikkeld, als basis om collega’s te inspireren en vertrouwen te geven om proactief het gesprek rond seksuele gezondheid aan te gaan met een patiënt. De e-learning bestaat uit informatie en interviews met seksuologen, een 16-jarige patiënt en een lector Ondersteuningsbehoeften van het Kenniscentrum Zorginnovatie (tevens ervaringsdeskundige) die toelichten waarom het belangrijk is om het thema te bespreken. Als vervolg op de e-learning is eind 2025 een symposium georganiseerd voor alle behandeldisciplines met als titel ‘Seks met een fysieke en/of mentale beperking. Wat moeten hulpverleners in de revalidatie daarmee?’ De nadruk lag op hoe je als hulpverlener in gesprek kunt gaan met de patiënt en laten merken dat het een oké onderwerp is. De werkgroep blijft het thema op de agenda houden, waarbij beleid schrijven en de e-learning verplicht maken belangrijke wensen zijn.

Bij vragen op het gebied van seksuele gezondheid kan er verwezen worden naar intimiteitsverpleegkundigen of andere collega’s waaronder maatschappelijk werkers en fysiotherapeuten met expertise op dit gebied. Zij hebben deze kennis opgedaan door onder andere de post-HBO-opleiding seksuologie bij de RINO groep.⁷ Indien er meer specialistische zorg noodzakelijk is wordt er door de revalidatiearts verwezen naar een seksuoloog buiten Rijndam.

Rijndam heeft als motto ‘VerBaas Jezelf’. Verbazing brengt je waar je nooit eerder had gedacht te komen. Het laat je versteld staan van je eigen kunnen. Dit is ook mooi toepasbaar om het taboe rond seksualiteit in de zorg te doorbreken.

We beschreven hier drie heel verschillende manieren hoe seksuele gezondheidszorg georganiseerd wordt binnen onze centra. Ze hebben vooral gemeen dat seksuele gezondheid bevorderen een kwestie van teamwork is.