‘Is revalidatie aan seks toe?’ was 25 jaar geleden de vraag die leidde tot onderzoek en scholing van revalidatieteams. Hoe is dat nu? Is seksualiteit een normaal onderwerp om het over te hebben met je patiënten? Ervaar je belemmeringen? Hoe reageren patiënten als je het onderwerp aankaart? We vroegen het aan collega-revalidatieartsen.
Seks als hobby
Marieke Paping, revalidatiearts Rijndam
Bij een amputatie wordt niet altijd aan seks gedacht. Toch goed om naar te vragen. Op een open vraag komt in de regio Rotterdam altijd wel een antwoord, dat de vele kanten van seksualiteit belicht. Erectieproblemen door ziekte of medicatie, een afgesloten hoofdstuk in het leven, niet meer durven door schaamte of een veranderd zelfbeeld. Of een praktisch probleem bij een amputatie boven de knie; ‘dokter, ik wil graag op twee knieën steunen’. In de afgelopen jaren heb ik enkele malen een stompkoker aangevraagd met argumentatie; ‘steunfunctie gewenst voor hobbyactiviteit’. De verzekeraar hoeft niet alles te weten.
Logopedie en seks
Sander Hilberink, lector, Kenniscentrum Zorginnovatie Hogeschool Rotterdam
Bespreken van seksualiteit blijft lastig; de inzet van logopedie bij specifieke seksuele problemen is veelal taboe. Miske et al. (2025) beschrijven vier domeinen waarin de logopedie van toegevoegde waarde is: 1) ondersteunende communicatie bij gesprekken over seks en intimiteit, 2) oraal-motorische disfunctie, 3) stemstoornissen, en 4) slikstoornissen. Tijd voor revalidatieartsen om op z’n minst dit taboe binnen het eigen team te adresseren.
Seks is overal
Jan Geertzen, hoogleraar Revalidatiegeneeskunde UMCG CvR
In november 2013 promoveerde bij mij Jesse Verschuren met het proefschrift: Sexuality and limb amputation: perspectives of patients, partners and professionals. Voor zover ik weet nog steeds een witte raaf tussen alle revalidatie-proefschriften. Haar hoofdstuk: Sexuality in people with a lower limb amputation; a topic too hot to handle is mijns inziens nog steeds een moeizaam onderwerp. Het PLISSIT-model blijft nog te veel in de kast onder het stof liggen. Wat mij nog het meest bij is gebleven van haar 4-jarige project was het feit dat ik in al mijn jaren nog nooit zoveel problemen heb gehad met de METc: ‘Moeten die impliciete vragen nou? Wij willen met je praten!’
Seksualiteit: een langetermijndoel voor de kinderrevalidatiearts
Irene Oude Lansink, kinderrevalidatiearts UMC Utrecht
Recent onderzoek laat zien dat jongvolwassenen met spinale musculaire atrofie (SMA) door contracturen tegen beperkingen aanlopen op het gebied van seksualiteit. Zo maken bijvoorbeeld een beperkte heupabductie of andere uitgesproken contracturen diverse intieme houdingen lastig of pijnlijk. Ook de lichamelijke zelfperceptie en daarmee zelfvertrouwen en zelfbeeld worden hierdoor beïnvloed. Intimiteit behoort tot de basisbehoeften van elk mens, alleenstaand of in een relatie. Omdat contracturen vaak al in de kinderleeftijd ontstaan, ver voordat seksualiteit vaak besproken wordt, is het belangrijk dat kinderrevalidatieprofessionals hier vroegtijdig bij stilstaan.
Seks in Groningen
Ben Drentje, revalidatiearts niet praktiserend
In mijn eerste opleidingsjaar (1981) verscheen op het gezamenlijke prothesespreekuur zo’n rechtgeaarde, uit de klei getrokken plattelander. Hij stelde stoer en toch wat verlegen in sappig ‘grunnings’ de vraag: as ik met wief te berre gao mo’k ‘m dan oettrekk’n of anhold’n? Het effect was zo komisch dat we het lachen met moeite konden onderdrukken. Ons antwoord was dat hij dat helemaal zelf kon beslissen. Toen hij weg was proesten we het uit. Pas veel later beseften we hoe oprecht, kwetsbaar, maar ook relevant zijn vraag was en dat we daar toen wel héél inadequaat op hebben gereageerd.
Seks hoort erbij!
Vicky Basten-Pluijmen, revalidatiearts Klimmendaal
Helma Bongers-Janssen, revalidatiearts Sint Maartenskliniek
Seksualiteit bespreken lastig? We hebben gemerkt dat sommige patiënten het onderwerp op een amusante manier aan de orde stellen. Zo leerden we, na een vraag over seksualiteit, de meest viriele patiënt kennen. Die, ondanks klachten, een bewonderenswaardig staaltje revalidatiegeoriënteerd flirtwerk richting de supervisor inzette. Uiteraard hebben wij vooral op de kracht en duurbelastbaarheid van de triceps surae gelet toen hij vlot op zijn tenen wipte.
Of de patiënt die blijk gaf van zijn kennis rondom werken volgens het ICF-model. Hij vertelde blij te zijn dat er in het revalidatiecentrum holistisch werd gewerkt, ‘want jullie doen ook iets met seksualiteit toch?’
Onderzoek naar barrières bij het spreken over seksualiteit
Laura Basselier, master student Geneeskunde LUMC, Fysiotherapeut
Paul Dekker, revalidatiearts, LUMC
Uit onderzoek onder artsen blijkt herhaaldelijk dat seksualiteit nauwelijks aan bod komt in de spreekkamer, doordat artsen barrières ervaren. Ook binnen de revalidatiegeneeskunde blijft seksuele gezondheid vaak onbesproken. Wij hebben een vragenlijst ontwikkeld over het bespreken van seksualiteit. Deze is verspreid onder revalidatieartsen die werken bij organisaties aangesloten bij Revalidatie Nederland. De uitkomsten bieden waardevolle aanknopingspunten om de zorg voor patiënten met seksuele problemen te verbeteren. We streven ernaar de resultaten dit jaar te delen, en hopen dat niemand een barrière ervaart om ermee aan de slag te gaan!
Seks op leeftijd
Christiaan Broere, revalidatiearts Rijndam
Man van 74, op de poli na klinische revalidatie vanwege een herseninfarct. Het ging goed met hem. Wat hij had gemist tijdens opname: gelegenheid voor vragen over seksualiteit. Tijdens weekendverloven had hij moeite om als vanouds met zijn vrouw van elkaar te genieten. ‘De nadruk van anderen in de kliniek, lag meer op het regelen van een uitkering of een urgentieverklaring’. Gelukkig zijn ze er samen heel goed uit gekomen en ervaren ze geen beperkingen meer op het gebied van intimiteit. Maar kennelijk hebben wij wel iets laten liggen…