Innovatie
Broers en zussen (brussen) van kinderen met een beperking hebben behoefte aan ondersteuning, maar in de praktijk is er nog weinig hulp en steun voor hen beschikbaar. De gratis serious game ‘Broedels’ biedt een laagdrempelige manier om jonge brussen te ondersteunen. ‘Broedels stimuleert brussen om te praten over hun gevoel, en dat helpt mij om gesprekken met hen aan te gaan.’ (Jonge mantelzorgconsulent)
Auteurs
J. ( JULIA) VERZIJL MSC
Orthopedagoog, Orthowest; Leerkracht, De Stroming; Onderzoeksassistent, Vrije Universiteit Amsterdam
DR. L.K.M. (LINDA) VEERMAN
Postdoctoraal onderzoeker, Ontwikkelingspedagogiek, Academische werkplaats Affect-us, Vrije Universiteit Amsterdam
MR. A.A.J. (ANJET) BROUWER-VAN DIJKEN
Ervaringsdeskundig onderzoekspartner, mede-initiatiefnemer en implementatiedeskundige brussengame Broedels; Publicist Brussenboek; Communitypartner BRUS; Eigenaar Aplus+, Bilthoven
PROF. DR. P.S. (PAULA) STERKENBURG
Bijzonder hoogleraar, Ontwikkelingspedagogiek, Academische werkplaats Affect-us, Vrije Universiteit Amsterdam; GZ-psycholoog, Bartiméus Doorn
DR. A.M. (AGNES) WILLEMEN
Universitair hoofddocent, Pedagogische- en Onderwijswetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam
Brussen zijn kinderen die een broer of zus hebben met een zorgvraag door een beperking of ziekte. Brussen hebben doorgaans een speciale band met hun broer of zus, maar ervaren ook uitdagingen.1 Brussen kunnen bijvoorbeeld conflicterende gevoelens en gedachten hebben, zich onbegrepen voelen door leeftijdsgenoten, en zichzelf wegcijferen.2 Daarnaast zijn brussen jonge mantelzorgers, doordat zij opgroeien in een thuissituatie met extra zorg en verantwoordelijkheid. Dit kan impact hebben op hun leven en het risico op psychosociale en mentale gezondheidsproblemen vergroten.3
‘Belangrijk om brussen al vanaf
jonge leeftijd te ondersteunen’
In een recent onderzoek vonden we dat brussen (6-12 jaar) van kinderen met een verstandelijke en/of visuele beperking behoefte hebben aan sociale en emotionele steun, oplossingen in lastige situaties, informatie over de ziekte of beperking, vaardigheden om te kunnen omgaan met het gedrag van de broer of zus, persoonlijke aandacht, en contact met lotgenoten.4 In hezelfde onderzoek vonden we in een inventarisatie van ondersteuningsbronnen voor brussen in Nederland en Vlaanderen dat deze beperkt aansloten op de behoeften en doordat het aanbod voor brussen versnipperd is het lastig vindbaar kan zijn voor gezinnen.4 Ook brussen van kinderen met een andere chronische aandoening hebben behoefte aan steun en informatie, maar weten niet altijd waar zij terecht kunnen.5 Om gezinnen hierbij te helpen, kunnen ouders sinds kort op www.regelhulp.nl een overzicht van praktische tools, adviezen, activiteiten en ondersteuningsbronnen voor brussen vinden. Toch is een uitbreiding van het ondersteuningsaanbod voor (jonge) brussen gewenst, omdat het huidige aanbod onvoldoende aansluit bij de behoeften en voorkeuren van deze doelgroep.4
Een nieuwe ondersteuningsbron: ‘Broedels’
Om mentale problemen op latere leeftijd te voorkomen en de veerkracht van brussen te versterken, is het belangrijk om al op jonge leeftijd ondersteuning aan te bieden aan brussen.6 Daarom ontwikkelden we de serious game (leerzaam computerspel) interventie ‘Broedels’ in co-creatie met kinderen van 6-9 jaar die een broer of zus hebben met een verstandelijke en/of visuele beperking.1 De game ‘Broedels’ is en blijft gratis te gebruiken via www.brussengame.nl. In 2026 werd deze game bekroond met de JMZ Pro Alice van Laarprijs. In de game ontmoet het kind de ‘Broedels’, die allerlei dingen meemaken die brussen herkennen, bijvoorbeeld dat ze bezorgd zijn om hun broer of zus als deze naar het ziekenhuis moet. In de game ervaren brussen dat zij niet de enige zijn, leren zij hun broer of zus beter te begrijpen en hoe om te gaan met hun gedachten en gevoelens als brus. De game bestaat uit acht levels (zie afbeelding 1) en elk level kent acht spelonderdelen, waaronder video’s van andere brussen en een emotie memory. In ieder level wordt een thema besproken dat belangrijk is voor de kwaliteit van leven van brussen, zoals elkaar begrijpen en tijd hebben voor jezelf.7
Effectiviteit van de game
De effectiviteit van de game onderzochten we in een gerandomiseerde, gecontroleerde studie (RCT). Aan het onderzoek deden in totaal 107 brussen en ouders mee uit Nederland en Vlaanderen.8 De interventiegroep speelde de game tijdens het onderzoek, terwijl de controlegroep dit na afloop deed. Deelnemers vulden op drie momenten vragenlijsten in, zodat beide groepen konden worden vergeleken. We vonden significante, maar (zeer) kleine verbeteringen in de kwaliteit van leven, het zelfbeeld en de ervaren sociale steun van brussen, en in het omgaan met het hebben van een broer of zus met een beperking en de broer-zusrelatie (R²=.01-.06). Deze verbeteringen werden in beide groepen gezien, ook in de controlegroep die ‘Broedels’ niet gespeeld had, maar wel drie keer bezocht was door een onderzoeksassistent om de vragenlijsten in te vullen. Dit geeft mogelijk aan dat aandacht voor brussen al kan bijdragen aan hun welzijn. Daarnaast vonden we een significant, zwak effect dat kinderen die het merendeel van de game hadden gespeeld overwegend meer verbeterde in het omgaan met het hebben van een broer of zus met een beperking (R²=.03) en het gebruik van cognitieve copingstrategieën dan de controlegroep (R²=.03).
Aanvullend vroegen we ouders en brussen naar hun ervaringen met ‘Broedels’. Uit de kwalitatieve resultaten bleek dat brussen de game leuk en leerzaam vonden. Ouders en brussen gaven aan dat hun brus-bewustzijn ontwikkeld was: brussen leerden dat ze niet de enige zijn en ontwikkelden een positiever zelfbeeld, ouders kregen meer inzicht in de beleving van de brus. Daarnaast konden de brussen na het spelen hun emoties beter herkennen en uiten en wisten zij beter hoe ermee om te gaan. Ook ervaarden zij verbeteringen in de gezinsinteracties, zoals meer open communicatie binnen het gezin. Een ouder gaf aan:
‘Door het spel werden er dingen bespreekbaar gemaakt die ze voor die tijd voor zich hield. Er was ruimte, tijd en de expliciete goedkeuring om het over gevoel te hebben. Ze durfde het meer te zeggen.’
Er kan worden geconcludeerd dat ‘Broedels’ een leuke en leerzame game is, met eerste aanwijzingen dat de game de veerkracht van brussen kan versterken.9
Implementatie van ‘Broedels’
Om de praktische toepasbaarheid van ‘Broedels’ te evalueren, voerden we ook een implementatieonderzoek uit.10 In januari 2025 stelden we ‘Broedels’ gratis beschikbaar in Nederland en België via www.brussengame.nl, waarbij gebruikers een startvragenlijst invulden over hun verwachtingen. Na zes maanden vroegen we hen om hun gebruik van de game toe te lichten en te evalueren. Parallel daaraan werd bij zeven zorg-, onderwijs- en welzijnsorganisaties een implementatietraject uitgevoerd. We informeerden professionals over de game en lieten hen deze uitproberen. Ook dachten zij mee over materialen om de implementatie en het contact met brussen te bevorderen. Na zes maanden interviewden we de professionals over het gebruik van ‘Broedels’ en ervaren belemmerende en bevorderende factoren.
In de eerste 12 maanden nadat ‘Broedels’ beschikbaar is gesteld, werden 339 accounts aangemaakt om ‘Broedels’ te spelen en vulden 298 personen de startvragenlijst in, voornamelijk professionals (48%), ouders (27%) en brussen zelf (23%). De relatief grote vertegenwoordiging van professionals kan mogelijk worden verklaard doordat het vervolgonderzoek zich mede richtte op de implementatie van ‘Broedels’ binnen zorgorganisaties, waarin professionals actief gestimuleerd werden de game in te zetten. De evaluatievragenlijst werd door 48 deelnemers (10 ouders en 38 professionals) ingevuld. Uit zowel de vragenlijsten als de interviews bleek dat de game wordt gewaardeerd om de aantrekkelijke vormgeving, herkenbaarheid voor brussen en de laagdrempelige, gratis toegankelijkheid. Participanten noemden daarnaast belemmerende factoren voor de implementatie, zoals onzekerheid bij professionals over het aanbieden van de game aan brussen wanneer er sprake was van een andere beperking of ziekte dan een verstandelijke en/of visuele beperking en gebrek aan tijd, middelen of kennis om brussen te ondersteunen. Bevorderende factoren voor het implementeren van ‘Broedels’ waren onder andere het aanstellen van een ambassadeur, het zelf proberen van (een deel van) de game en flexibel gebruik door professionals.
Materialen
Naar aanleiding van de interviews met professionals hebben we een aantal producten ontwikkeld om de implementatie te bevorderen (zie tabel 1), zoals een animatievideo met tips om in gesprek te gaan met brussen. We hebben nog niet onderzocht of de materialen de implementatie en het gebruik van ‘Broedels’ vergroten, maar deze kunnen mogelijk bijdragen aan het aanbieden van erkenning en ondersteuning aan jonge brussen.
Brus-bewust
De bevindingen uit de onderzoeken geven aan dat het belangrijk is om een gezinsgerichte benadering te hanteren en oog te hebben voor brussen. Dit noemen we ‘brus-bewustzijn’. Dit kan al met kleine handelingen. Professionals die werken met kinderen met een beperking kunnen ouders bijvoorbeeld vragen of er andere kinderen in het gezin zijn en hen wijzen op ondersteuning voor brussen, zoals de game ‘Broedels’. Daarnaast kunnen zij brussen betrekken bij afspraken en vragen hoe het met hen gaat. Zulke momentjes kunnen ervoor zorgen dat brussen zich gezien en gesteund voelen en het ‘brus-bewustzijn’ bij professionals en ouders doen groeien.
Dank aan alle ouders, brussen en professionals voor hun bijdrage. De implementatie van ‘Broedels’ werd mogelijk gemaakt door financiële steun van het SOD & Fie van der Hoop Fonds, ZonMw Academische werkplaats Affect-us en Bartiméus Fonds.
Referenties
- Veerman LKM, Willemen AM, Derks SDM, Brouwer-van Dijken, AAJ, Sterkenburg, PS. Broers en zussen van kinderen met een beperking ondersteunen met een serious game. Tijdschrift voor Orthopedagogiek 2024;2:62-9.
- Múries-Cantán O, Schippers A, Giné C, Blom-Yoo H. Siblings of people with intellectual and developmental disabilities: a systematic review on their quality of life perceptions in the context of a family. Int J Dev Disabil 2023;69(6):797-810. doi: 10.1080/20473869.2022.2036919.
- Wolff B, Magiati I, Roberts R, Pellicano E, Glasson EJ. Risk and resilience factors impacting the mental health and wellbeing of siblings of individuals with neurodevelopmental conditions: A mixed methods systematic review. Clin Psychol Rev 2022;98:102217. doi: 10.1016/j.cpr.2022.102217.
- Veerman LKM, Willemen AM, Derks SDM, Brouwer-van Dijken AAJ, Sterkenburg PS. Support needs and available resources for school‐aged siblings of children with disabilities: A mixed methods study. J. Appl. Res. Intellect. Disabil 2026;39(1):e70190. doi: 10.1111/jar.70190.
- Okma K, van Dijken A, Vergeer M, Naafs L. QuickScan naar de ondersteuningsbehoefte van zorgintensieve gezinnen. Visiedocument deel 2: Brussen. Nederlands Jeugdinstituut, 2015.
- Wolff B, Pestell CF, Glasson EJ. Siblings of individuals with neurodevelopmental conditions: Perspectives on risk, resiliency and future research directions. Child Fam Soc Work 2026;31(1):597-606. doi: 10.1111/cfs.13256.
- Moyson T, Roeyers H. ‘The overall quality of my life as a sibling is all right, but of course, it could always be better’. Quality of life of siblings of children with intellectual disability: the siblings’ perspectives. J. Intellect. Disabil. Res 2012;56(1):87-101. doi: 10.1111/j.1365-2788.2011.01393.x.
- Veerman LKM, Willemen AM, Derks SDM, Brouwer-van Dijken AAJ, Sterkenburg PS. Supporting young siblings of children with intellectual disabilities and/or visual impairments with the serious game ‘Broodles’: A mixed methods randomized controlled trial. Res Dev Disabil 2025;161:104996. doi: 10.1016/j.ridd.2025.104996.
- Veerman L, Willemen A, Brouwer-van Dijken A, Sterkenburg PS. Veerkracht versterken van kinderen met een broer of zus met een beperking met de serious game ‘Broedels’. Jeugd in Ontwikkeling 2026;2. doi: 10.54447/JiO.23456.
- Verzijl J, Veerman LKM, Brouwer-van Dijken AAJ, Sterkenburg PS, Willemen AM. Implementation of the sibling game ‘Broodles’: A mixed-methods study on barriers and facilitators [Preprint]. SSRN: doi: 10.2139/ssrn.6946185.
Trefwoorden: broers en zussen, interventie, implementatieonderzoek, verstandelijke beperking, visuele beperking
Gerelateerde artikelen NTR
Naasten onmisbaar in de revalidatie: Van beloven naar doen
Emotionele ondersteuning na de diagnose ALS: Ervaringen en aanbevelingen van patiënten en naasten
Emotioneel in balans met ALS
In gesprek met ‘Parent Educators’
Gerelateerde artikelen Revalidatie Magazine
Arie voelt zich compleet met robothand
Leren van elkaars verhalen
Podcast: De gidsen die je onderweg tegenkomt
